Bir mezardan çıkarılan hazinenin, yüzyılları aşarak kaçakçılığın, ihanetin, hırsın ve skandalların ortasında kalan ibretlik hikâyesi…
Bazı hazineler vardır, yalnızca altın ve mücevherden ibaret değildir. Onların içinde tarihin suskunluğu, insanın bitmeyen hırsı ve karanlıkta kalmış sırlar saklıdır. Karun Hazinesi, işte tam da böyle bir hikâyenin adıdır. Antik Lidya’nın ihtişamından günümüzün müze soygunlarına uzanan bu serüven, adeta gerçek hayattan çıkmış bir polisiye romanı andırır.
Her şey, Uşak’ın Güre beldesi yakınlarında, toprağın altında yüzyıllardır sessizce bekleyen mezarlarla başladı.
1965, 1966 ve 1968 yıllarında Toptepe, İkiztepe ve Aktepe’deki Lidya dönemine ait tümülüsler, kaçak defineciler tarafından talan edildi. Milattan önce 6. yüzyıla uzanan bu mezarlardan altınlar, gümüşler, mücevherler ve eşsiz sanat eserleri çıkarıldı. Bir uygarlığın ölülerine bıraktığı miras, bir anda yaşayanların hırsına teslim oldu.
Oysa toprağın altından çıkan bu eserler, yalnızca maddi değeri yüksek objeler değildi. Her biri Lidya uygarlığının sanatını, inancını, yaşam biçimini ve tarihini anlatan sessiz tanıklardı. Fakat onları bulanlar için bu sessiz tanıkların dili değil, altının parıltısı önemliydi.
Defineciler, paha biçilemez eserleri dönemin yerel antikacılarına, oldukça düşük bedeller karşılığında sattılar. Özellikle 1968 yılında Aktepe’den çıkarılan eserlerin yaklaşık 78 bin liraya el değiştirdiği anlatılır. Bir uygarlığın yüzyıllar boyunca sakladığı zenginlik, birkaç kişinin elinde kısa sürede paraya dönüştü.
Ardından hazinenin karanlık yolculuğu başladı.
Eserler, aracı tüccarlar eliyle Türkiye dışına çıkarıldı. Parça parça el değiştiren bu tarihi mirasın önemli bir bölümü, Amerika Birleşik Devletleri’ne ulaştı. New York’taki Metropolitan Sanat Müzesi, bu eserlerin sergilendiği ve koleksiyonuna katıldığı yer oldu.
Anadolu’nun bağrından koparılan hazineler, binlerce kilometre ötede, dünyanın en büyük müzelerinden birinin vitrinlerinde parlıyordu. Bir zamanlar Lidyalıların mezarlarında saklı duran altınlar, artık başka bir ülkenin ziyaretçilerine tarihin ihtişamını gösteriyordu.
Fakat bu hikâyenin en dikkat çekici yanı, hazinenin yalnızca kaçırılmış olması değildi. Asıl mesele, yıllar sonra yeniden ortaya çıkacak olan vicdan muhasebesi idi.
1985 yılında gazeteci Özgen Acar, Metropolitan Sanat Müzesi’nde sergilenen eserleri fark etti. Bu eserlerin Anadolu’dan kaçırılan Lidya hazineleri olduğunu ortaya çıkarmasıyla Türkiye için uzun ve zorlu bir hukuk mücadelesi başladı.
Türkiye, 1987 yılında müzeye karşı dava açtı. Yıllar süren tartışmalar, araştırmalar ve hukuki mücadele sonunda, eserlerin kaçak yollarla edinildiği gerçeği kabul edildi.
1993 yılında Karun Hazinesi Türkiye’ye geri döndü.
Önce Ankara’ya getirilen eserler, 1996 yılında Uşak Arkeoloji Müzesi’ne taşındı. Böylece Anadolu’nun tarihinden koparılan bir parça, ait olduğu topraklara yeniden kavuştu.
Ancak insanın bitmeyen hırsı, bu kez kendi ülkesinde, kendi müzesinde karşımıza çıkacaktı.
Karun Hazinesi’nin en göz alıcı parçalarından biri olan Kanatlı Denizatı Broşu, Lidya sanatının simgelerinden biriydi. Altın işçiliğiyle göz kamaştıran bu eser, hazinenin adeta sembolü hâline gelmişti.
Ne var ki bu kez tehlike dışarıdan değil, içeriden geldi.
Uşak Arkeoloji Müzesi’nin eski müdürü Kazım A. broşun orijinalini gizlice alarak yerine sahtesini koydu. Orijinal eser kaçakçılara satıldı ve Almanya’ya kadar uzanan yeni bir yolculuğa çıktı.
Düşünün…
Yıllarca ülkesine geri getirilmesi için mücadele edilen bir tarihi eser, kendi müzesinde, korunması gereken eller tarafından yeniden çalınıyordu.
Bu olay, yalnızca bir hırsızlık değildi. Bir ülkenin kültürel mirasına, tarihine ve toplumun güven duygusuna vurulmuş ağır bir darbeydi.
Hırsızlık ortaya çıktı. Soruşturma ve yargılama sürecinin ardından Kazım A. ağır hapis cezalarına çarptırıldı. Kanatlı Denizatı Broşu ise 2012 yılında Almanya’da bulunarak yeniden Türkiye’ye getirildi.
Böylece broş, ikinci kez vatanına kavuştu.
Karun Hazinesi çevresinde yıllar içinde bir de lanet efsanesi oluştu.
Hazineyi bulanların, kaçakçılığa karışanların ve bu olayın taraflarının bir kısmının trajik biçimde hayatını kaybettiği, bazılarının akıl sağlığını yitirdiği anlatıldı. Yaşanan talihsizlikler, halk arasında “Karun’un Laneti” olarak anılmaya başlandı.
Elbette bu ölümlerin doğaüstü bir lanetten kaynaklandığını gösteren bilimsel bir kanıt yok. Fakat olayların ardı ardına yaşanması, bu anlatının halk belleğinde yer etmesine neden oldu.
Belki de asıl lanet, altının insanın gözünü kör etmesiydi.
Çünkü bu hikâyede mezarları soyanlar da vardı, tarihi eserleri yurt dışına kaçıranlar da… Ülkesine geri getirilen hazinenin içinden yeniden hırsızlık yapanlar da…
Bütün bunlar bize şunu düşündürüyor: İnsan, bazen sahip olmak istediği şey uğruna kendi vicdanını bile kaybedebiliyor.
Karun Hazinesi’nin gerçek sahibinin kim olduğu hâlâ kesin olarak bilinmiyor. Eserlerin Kroisos dönemine ait olduğu düşünülse de, bunların doğrudan Lidya Kralı Kroisos’a mı, yoksa dönemin zengin bir soylusuna mı ait olduğu tartışmalı.
Ancak sahiplik tartışmasının ötesinde, bu hazinenin Anadolu tarihine ait olduğu gerçeği değişmiyor.
Bugün Karun Hazinesi, yalnızca altın broşlardan, gümüş kaplardan ve değerli mücevherlerden oluşan bir koleksiyon değildir. O, insanlık tarihinin en eski zaaflarından birinin aynasıdır.
Bir tarafta binlerce yıl boyunca toprağın altında sessizce bekleyen uygarlık mirası…
Diğer tarafta o mirası kendi çıkarı için talan eden insan…
Bütün bunların ortasında, tarihî eserleri korumak yerine onlara ihanet eden bir zihniyet.
Karun Hazinesi’nin serüveni bize altının değerini değil, insanın ne kadar değersizleşebileceğini gösteriyor.
Çünkü bazen bir hazine, toprağın altından çıkarılırken kaybolmaz; onu koruması gereken ellerin arasında kaybolur.
Tarihin en acı ironisi şudur. Anadolu’nun hazinesi, yıllarca yabancı ellerde esir kaldı; vatanına döndüğünde ise bu kez kendi içindeki hırsın kurbanı oldu.
