İleri zekâlı olmak avantaj mı, yoksa dezavantaj mı?
Toplumda sıkça karşılaştığımız sorulardan biri şudur: “İleri zekâlı olmak avantaj mı, yoksa dezavantaj mı?” Bu sorunun kesin bir cevabı yoktur. Çünkü zekâ, tek başına insanın mutluluğunu ya da başarısını belirleyen bir unsur değildir.
Zekâ katsayısı, yani IQ, bireyin belirli zihinsel becerilerini ölçen bir göstergedir. Ortalama değer 100 olarak kabul edilir ve 85 ile 115 arasındaki puanlar normal aralıkta değerlendirilir. 130 ve üzerindeki puanlar ise üstün zekâ olarak tanımlanır. Ancak rakamların ötesinde bir gerçek vardır: İnsan hayatı yalnızca sayılarla açıklanamaz.
Yüksek zekâya sahip kişiler çoğu zaman olayları daha hızlı kavrar, karmaşık problemleri daha kolay çözer ve farklı bakış açıları geliştirebilir. Fakat bu durum bazen beraberinde bazı zorlukları da getirir. Çevresindeki insanların ilgilenmediği konular üzerinde yoğunlaşmak, sürekli sorgulamak ve her şeyin nedenini araştırmak, kişinin kendisini yalnız hissetmesine neden olabilir. Bu nedenle ileri zekâ her zaman rahat bir yaşam anlamına gelmez.
Öte yandan ortalama zekâ düzeyine sahip olmak da bir eksiklik değildir. Tarihe baktığımızda başarıya ulaşan insanların önemli bir kısmının ortak özelliğinin yalnızca zekâ değil; çalışma disiplini, azim, sabır ve kararlılık olduğunu görürüz. Çünkü bilgi öğrenilebilir, deneyim kazanılabilir ve beceriler geliştirilebilir.
Asıl önemli olan, sahip olduğumuz potansiyeli ne ölçüde değerlendirebildiğimizdir. Çok yüksek bir IQ puanına sahip olmak insanı otomatik olarak başarılı yapmadığı gibi, ortalama bir puana sahip olmak da başarıyı engellemez. İnsanı ileri taşıyan şey; merak etmek, öğrenmek, çalışmak ve kendisini geliştirmeye devam etmektir.
Sonuç olarak zekâ bir araçtır, amaç değil. Hayatta fark yaratan ise yalnızca ne kadar zeki olduğumuz değil, sahip olduğumuz zekâyı nasıl kullandığımızdır.
-*-*-*
İÇGÜDÜ MÜ, ZEKÂ MI?
Bir kargayı izlediğinizde insan ister istemez düşünmeye başlıyor. Gagasında taşıdığı cevizi asfalt yola bırakıyor, araçların geçmesini bekliyor. Ceviz kırılınca aşağı inip afiyetle yiyor. İlk bakışta bu davranış, sanki bir mühendisin geliştirdiği plan gibi görünüyor.
Peki, karga bunu nasıl biliyor?
Daha da ilginç olanı, ona bunu kim öğretiyor?
Hayvanlar dünyasına baktığımızda buna benzer sayısız örnek görüyoruz. Örümcek, daha doğar doğmaz kusursuz ağ örüyor. Bal arıları kilometrelerce uzaktaki çiçekleri bulup kovanlarına dönüyor. Somon balıkları yıllar sonra doğdukları nehre geri dönebiliyor. Göçmen kuşlar binlerce kilometrelik yolculuklarda yönlerini şaşırmıyor. Kunduzlar adeta bir mühendis gibi baraj inşa ediyor.
Bu davranışların çoğu okulda öğrenilmiyor, kitaplardan okunmuyor. Bilim insanları bunların önemli bir bölümünü “içgüdü” ve “evrimsel öğrenme” ile açıklıyor. Yani milyonlarca yıl boyunca işe yarayan davranışlar nesilden nesile aktarılıyor. Hayatta kalmayı kolaylaştıran özellikler korunuyor.
Ancak bazı hayvanlar yalnızca içgüdüleriyle hareket etmiyor. Özellikle kargalar, yunuslar, ahtapotlar ve bazı maymun türleri deneyimlerinden öğrenebiliyor. Sorun çözebiliyor, araç kullanabiliyor ve yeni yöntemler geliştirebiliyorlar. Bir karganın cevizi yüksekten bırakması sadece içgüdü değil, aynı zamanda gözlem ve öğrenme yeteneğinin de bir sonucu olarak değerlendiriliyor.
Burada insanın aklına başka bir soru geliyor. Eğer küçük bir kuş böylesine karmaşık davranışlar sergileyebiliyorsa, zekâyı yalnızca beyin büyüklüğüyle açıklamak mümkün müdür?
Belki de doğa bize uzun zamandır aynı dersi veriyor. Akıl sadece insana ait değildir. Doğanın her köşesinde, hayatta kalmanın ürettiği sessiz bir bilgelik vardır. Kimi zaman bir arının kovana dönüşünde, kimi zaman bir örümceğin ağında, kimi zaman da bir karganın asfaltın üzerine bıraktığı cevizde…
Bizler çoğu zaman zekâyı diploma, unvan ve başarılarla ölçüyoruz. Oysa doğa, milyonlarca yıldır bambaşka bir ölçü kullanıyor: Hayatta kalabilmek.
Belki de bu yüzden bir karganın ceviz kırma yöntemine bakarken sadece bir kuşu değil, yaşamın derin hafızasını da seyrediyoruz.
-*-*-*
YOL SEÇİMİ Mİ, HAYAT TERCİHİ Mİ?
Balıkesir’den İzmir’e gidenlerin arasında bitmeyen bir tartışma vardır. Kimileri otobanı tercih eder, kimileri ise eski yolu. Aynı noktadan çıkılır, aynı şehre varılır; ancak seçilen yol farklıdır.
Aslında bu sadece bir ulaşım tercihi değildir. Bir bakıma hayatı nasıl yaşadığımızın da küçük bir yansımasıdır.
Otobanı tercih edenlerin gerekçeleri bellidir. Yol daha hızlıdır. Trafik ışıkları yoktur. Şehir içlerinden geçilmez. Yolculuk süresi daha öngörülebilirdir. Özellikle zamanı değerli olanlar için büyük bir avantaj sağlar. Yorulmadan, daha az stresle ve daha kısa sürede hedefe ulaşılır.
Ancak bu konforun bir bedeli vardır. Geçiş ücretleri nedeniyle maliyet artar. Yol boyunca kasabaları, köyleri ve yol kenarındaki küçük işletmeleri görme fırsatı azalır. Yolculuk bir deneyim olmaktan çıkar, sadece varılması gereken bir mesafeye dönüşür.
Normal yolu tercih edenlerin bakış açısı ise farklıdır. Bu yol daha ekonomiktir. Yol üzerindeki yerleşim yerlerini görürsünüz. İsterseniz bir köy kahvesinde çay içebilir, bir esnaftan alışveriş yapabilir, bölgenin gerçek yaşamına dokunabilirsiniz. Yol bazen sadece gidilecek yer değil, yaşanacak bir süreç haline gelir.
Fakat bunun da dezavantajları vardır. Trafik ışıkları, yerleşim yerleri, düşük hız limitleri ve yoğunluk nedeniyle yolculuk daha uzun sürer. Özellikle tatil dönemlerinde zaman kaybı hissedilebilir.
Peki, ben olsam hangisini tercih ederdim?
Eğer önemli bir toplantıya, bir randevuya ya da belirli bir saate yetişmem gerekiyorsa hiç düşünmeden otobanı kullanırdım. Çünkü zamanın değeri bazen yol ücretinden çok daha fazladır.
Ama amaç sadece İzmir’e ulaşmak değil de yolculuğun tadını çıkarmaksa, acelem yoksa ve çevreyi görmek istiyorsam normal yolu seçerdim. Çünkü bazı yollar insanı sadece bir şehre değil, yeni manzaralara ve yeni düşüncelere de götürür.
Belki de asıl soru hangi yolun daha iyi olduğu değildir. Asıl soru, o gün neye ihtiyacımız olduğudur. Hız mı? Ekonomi mi? Konfor mu? Yoksa yolculuğun kendisi mi?
Hayatta olduğu gibi Balıkesir-İzmir arasında da tek bir doğru yol yoktur. Önemli olan, seçtiğiniz yolun sizi sadece hedefe değil, memnuniyete de ulaştırmasıdır.
