Birlik Gazetesi, Güncel Haberler, Balıkesir haber, Balıkesir Birlik, Birlik Haber, Birlik Gazetesi, En son haber, Balıkesir

reklam

TÜRKÇE’YE YÖNELEN TEHDİT VE TEHLİKELER (2) KELİMELERİN DOĞRU SEÇİLMEMESİ

TÜRKÇE’YE YÖNELEN TEHDİT VE TEHLİKELER (2) KELİMELERİN DOĞRU SEÇİLMEMESİ
Avatar
Süleyman Pehlivan( suleymanpehlivan@birlikgazetesi.com.tr )
6
08 Ocak 2021 - 11:23

Dili doğru ve güzel kullanmak, kelime seçimi ile başlar. Dilde ki her kelime bir nesne veya kavramın karşılığıdır. Her kelimenin dil içinde kullanım alanı, yeri ayrıdır.
Mesela;
-Besili- iyi, bakımlı, semiz hayvan için kullanılır. İnsan için kullanılmaz. Mesela “ Biraz önce içeri besili bir delikanlı girdi.” Denilmez.
-Yağız-“esmer, kara, kuru” demektir. Türkçede insan çehresi ve at rengi için kullanılır.
Yağız atlar kişnedi, meşin kırbaç şakladı. Bundan dolayı yağız kelimesinin sözcük anlamına bakıp, yağız bir elbise aldım diyemeyiz.
EŞ ANLAMLI VE YAKIN ANLAMLI ZENGİNLİĞİ KAYBOLUYOR.
Eş ve yakın anlamlı kelimelerin çokluğu diller için zenginlik kaynağıdır. Esasen dilimizde yüzde yüz eş anlamlı kelime çok azdır. Genellikle yakın anlamlı kelimeler eş anmalı görünür.
Mesela; hal, durum, vaziyet
– Ne halin varsa gör
– Bana bir hal oluyor
– Halden anlamak
– Kendi halinde yaşamak
gibi kullanışların yerine zorlayarak durum kelimesini kullanabilir miyiz?
“Tüketmek” kelimesini yemek, harcamak, kullanmak, bitirmek yerine kullananlar çoğaldık. Her şeyi tüketmek ile anlatır olduk. Çok su tüketirim, çok ekmek tüketirim ifadeleri yanlış, çok su içerim, çok ekmek yerim ifadeleri doğrudur.
Vakit, zaman, süre benzer anlamlı kelimelerdir.
– Hali vakti yerinde sözünü
– Hali zamanı yerinde şeklinde söylememeliyiz.
Taraf, yan (yan taraf doğrudur, taraf tutmak, tarafsız yerine ne diyelim?) Binanın yan cephesi yerine taraf cephesi diyebilir miyiz?
Baş, kafa, kelle kelimeleri sözlükte eş ve yakın anlamlı olarak gösterilir. Fakat bu kelimelerin dilde ki kullanış yeri farklıdır. Birini diğerinin yerine kullanmak doğru olmaz. Başçavuş yerine kafa çavuş, ustabaşı yerine usta kafa, köşe başı yerine köşe kafa demek saçmalık olur. Kafası çalışmıyor yerine başı çalışmıyor, kafası bozuk yerine başıbozuk denilmez, denilse de aynı anlamı taşıyamaz.
Dilde her kelimenin kullanım alanı ayrıdır. Bu açıdan “dilde yüzde yüz eş anlamlı kelime yoktur.” diyebiliriz. Sözlüklerde eş anlamlı gösterilen kelimeler, kullanışta, özellikle kalıplaşmış ifadeler de birbirinin yerine kullanılmaz.
Meydan- alan, sözcüklerde aynı anlamda gösterilirler, fakat,
Meydan okumak yerine, alan okumak
Meydan dayağı yerine alan dayağı
Meydana gelmek yerine alana gelmek
Er meydanı yerine er alanı
söylenmez. Aynı şekilde üçgenin alanı yerine, üçgenin meydanı denilemez.
Siyah ve kara kelimeleri eş anlamlı değildir. “Gözüm karardı yerine gözüm siyahlaştı” ya da “ karaborsa yerine siyah borsa” diyemeyiz. Taraf – yan kelimeleri birbirinin karşılığı değildir. Yan yüzü yerine taraf yüzü diyemeyiz. Taraflar anlaşmaya vardı yerine yanlar anlaşmaya vardı diyemeyiz. Binanın yan cephesi yerine taraf cephesi diyebilir miyiz?
MODALAŞTIRILAN MAYMUNCUK KELİMELER
Bazı kelimeler modalaştırılarak birçok kelimenin yerine “ maymuncuk kelime” olarak kullanılıyor. Bu maymuncuk kelimeler, yerine kullanıldıkları kelimeleri kullanıştan düşürüyor. Böylece yakın anlamlı kelimelerin dilimize kattığı anlam zenginliği ince anlam farkları kayboluyor.
Süper. Bu maymuncuk kelimelerden biriside süper kelimesidir. Hemen hemen her şey süperdir. Süper bir yemek, süper bir manzara, süper bir kazak, süper bir maç v.b. Bu maymuncuk kelimeyi kullanmakla, Türkçemizde bulunan ve her biri değişik bir yerde kullanılan, eşsiz, benzersiz, güzel, çok güzel, nefis, enfes, muhteşem gibi birçok kelimeyi kullanmayı bırakıyoruz.
Şans;
Bir düğer maymuncuk kelimesi de şans kelimesidir.
Füzenin uçağı ıskalama şansı yoktu (ihtimali)
Gol şansını kaçırdı (fırsat)
Araba alma şansı yoktu (imkan)
Aşama;
Merhale, safha, kademe, derece, devre, seviye, basamak, gelişme v.b. gibi en az sekiz kelimenin yerine aşamanın kullanıldığı görülmektedir. Kelimeye, mortebe, rütbe, paye karşılığı olarak üretilmiştir. Aşama yapısı bakımından yanlış kelimelerdendir.
Geleme, gideme, yazama, koşama olmayacağı gibi aşama da olmaz. Şu örneklerde aşama kelimesinin hangi kavram veya kelimelerin yerine kullanıldığına dikkat edelim.
– Türk futbolu son yıllarda iyi aşama gösterdi.(gelişme)
– Fatih Terim Galatasaray’ı iyi aşamalara getirdi.(seviye)
– Bu aşamada artık ne yapsan faydasız.(safha)
Yoğun;
Moda olan maymuncuk kelimelerin biride yoğun kelimesidir. Türkçe sözlükte I- Hacmine oranla ağırlığı çok olan, keşif 2-koyu, ağır, kalın, 3-koku v.b. etkisi güçlü olan 4- artmış, çoğalmış bir durumda olan 5- şişman, iri, tombul v.b. demektir.
Şimdi kelimenin ulu orta kullanışını şu örneklerle görelim.
Çok iş- yoğun iş
Şiddetli kış- yoğun kış
Kesif sis- yoğun sis
Büyük ilgi- yoğun ilgi
Sıkışık trafik- yoğun trafik
Çok meşgulüm- çok yoğunum
Bu örnekleri sayfalarca yazarak çoğaltabiliriz. Ancak bunların yeterli olduğunu düşünüyorum. Ancak, önemsersek, kendimize dert edinebilirsek ve araştırırsak, Türkçeyi daha doğru kullanmaya başlayabiliriz.
SAYGILARIMLA…

POPÜLER FOTO GALERİLER